Koor Duniya: Zingen zonder erbij na te denken
Wat als zingen je doodvonnis kan betekenen?
In Nederland kun je zingen zonder erbij na te denken. Op de fiets, op straat, hooguit kijken een paar mensen je even aan. Wie niet wil zingen, doet dat meestal vanuit verlegenheid, bescheidenheid, of voor andermans bestwil. Het is een keuze die we elke dag mogen maken. Voor sommigen heeft die keuze echter nooit bestaan: daar kan zingen je doodvonnis betekenen, net als elke andere vorm van zelfexpressie. En wanneer je je niet vrij kunt bewegen, is dat genoeg reden om te vertrekken.
Wie een repressief systeem moet verlaten, arriveert weliswaar in een land met rechten, maar de opgelegde regels, overtuigingen, angsten en herinneringen reizen mee. Ze verdwijnen niet bij de grens; ze zitten in het lichaam opgeslagen en worden vaak voelbaar in de stilte en de eenzaamheid van asielzoekerscentra.
Voor mevrouw O is dit een herkenbaar verhaal. Noodgedwongen, met gevaar voor haar eigen leven en dat van haar gezin vluchtte zij uit Afghanistan. Haar weg leidde uiteindelijk naar Nederland. In 2023 werd zij lid van Koor Duniya, onderdeel van Musicaz. Via de oprichters van Musicaz — Jonás Bisquert, Rian Evers en Loes van Hapert — raakten wij met haar in gesprek. Mevrouw O vertelt hoe zij bij Duniya terechtkwam, wat dat voor haar leven betekent en waarom zij zich onverminderd blijft inzetten voor de rechten van vrouwen. Omdat zij en haar familie nog altijd niet veilig zijn, hebben we in dit artikel voor een fictieve naam gekozen.
Jonás Bisquert organiseert waardevolle muziekavonden in Utrechtse AZC’s
Je zult maar moeten vluchten voor oorlog en geweld, getraumatiseerd zijn en vervolgens terechtkomen in een nieuw land waar jouw toekomst onduidelijk is. Gelukkig zijn er dan mensen zoals Jonás Bisquert die je helpen om je weer een beetje mens te laten voelen. Al meer dan tien jaar organiseert hij muziekavonden met bewoners van asielzoekerscentra in Utrecht. Zijn unieke aanpak is succesvol. De bewoners bloeien op, De Band Zonder Verblijfsvergunning werd landelijk bekend en een wereldberoemde jazzopleiding uit New York stuurde studenten richting Utrecht om van de bewoners te leren.
De kennismaking met mevrouw O
Aan een tafel in een buurtcafé met een pot jasmijnthee tussen ons in, ontstaat er vrijwel vanzelf een gesprek. Nog geen tien minuten na onze ontmoeting, begint mevrouw O te vertellen over haar leven. Haar verhaal gaat over verlies en onderbreking, maar ook over wat zij met hard werken heeft opgebouwd. We luisteren met bewondering naar hoe deze vrouw haar dagen opsomt alsof het vanzelfsprekend is: werk, gezin, vrouwen die zij helpt. Ze glimlacht erbij, haar enthousiasme werkt aanstekelijk. Het drukke leven dat zij beschrijft, klinkt niet als een last, maar als iets waar ze kracht uit haalt.
“Het belangrijkste vind ik dat er aandacht moet komen voor de huidige situatie van vrouwen in Afghanistan”, zegt mevrouw O wanneer we haar vragen wat zij met dit artikel wil overbrengen. Sinds de machtsovername door de Taliban zijn vrouwen in Afghanistan vrijwel volledig uit het openbare leven verdwenen. De rechten en bewegingsvrijheid worden daar systematisch ingeperkt — zingen, maar ook elke andere vorm van expressie, wordt er verboden.
Meisjes mogen vanaf hun twaalfde niet meer naar school. Vrouwen moeten zich vaak onder begeleiding van een man buitenshuis begeven en mogen bepaalde plekken niet betreden. Ze worden zo volledig afhankelijk gemaakt van de man. Vele vrouwen worden uitgehuwelijkt of verkocht. Volgens mevrouw O is dat geen toeval: “Ze zijn bang voor onze stem, onze intelligentie, en onze veerkracht.” Vrouwen worden gereduceerd tot lichamen zonder autonomie, gevormd tot instrumenten binnen het regime van de Taliban.
Tegelijk benadrukt mevrouw O dat vrouwen altijd manieren blijven vinden om zich te organiseren, zelfs wanneer dat gevaarlijk is. Ze verwijst naar de NPO-documentaire Hila voorbij de Taliban, die op realistische, indringende wijze een inkijk geeft in het vrouwelijke bestaan in het huidige Afghanistan. Hila Noorzai volgt jonge vrouwen die onderwijs proberen te volgen, sporten en samenwerken, ondanks de steeds strengere beperkingen van de Taliban. Het laat zien hoe diep en alomvattend de controle reikt.
Die dreiging blijkt reëel: de Nederlandse documentaire is inmiddels offline gehaald, nadat twee vrouwen die erin te zien waren gearresteerd werden. Dit nieuws is een pijnlijke bevestiging van de harde realiteit waarin veel Afghaanse vrouwen zich bevinden; waarin zelfs het streven naar iets goeds en menselijks levensgevaarlijk kan zijn.
Vrijheid is niet vanzelfsprekend
Voor mevrouw O eindigt de onveiligheid niet bij het oversteken van de grens. Net als voor veel vluchtelingen komen er in Nederland nieuwe uitdagingen: het gevoel van kwetsbaarheid blijft vaak bestaan, of wordt soms versterkt door traumatische ervaringen, politieke ontwikkelingen, onzekerheid over achterblijvers in het land van herkomst, dreigingen van buitenaf, of andere complexiteiten die iemand letterlijk en figuurlijk kunnen achtervolgen. Van een ‘simpele’ vluchtervaring is zelden sprake — ook in het geval van mevrouw O niet.
Hoe gezang de stilte doorbrak
In het asielzoekerscentrum leek de tijd stil te staan, vertelt mevrouw O. Dagen liepen in elkaar over, grotendeels doorgebracht in bed, in afwachting. Na alles wat ze had achtergelaten en doorstaan, was dit nu haar wereld: klein, stil en onzeker. Totdat op een middag, tijdens de pandemie van 2020, haar raam toevallig openstond. Door de opening klonk muziek. Geen opname, geen radio, maar live: gezang, iemand die gitaar speelde, vlak onder haar raam. “Het was héél mooi”, vertelt ze. Haar lichaam liet het op dat moment niet toe om op te staan, dus bleef mevrouw O liggen en luisterde.
Wanneer een medewerker van het COA een moment later medicatie komt brengen, vraagt hij of ze verder iets nodig heeft. “Ik heb niks nodig,” antwoordde ze, “maar ik hoor muziek en wil het graag zien.” Hij hielp haar in een rolstoel en reed haar naar het raam, zodat ze een glimp kon opvangen van wat er buiten gebeurde. Voor het eerst zag ze de groep vrouwen zingen.
Dat moment maakte een diepe indruk. In een periode waarin alles stil en onzeker voelde, bracht het ervaren van deze saamhorigheid iets nieuws: een opening, een gevoel van verbinding. Ze vertelt er zonder onderbreking en zichtbaar geraakt over, alsof het moment nog steeds heel dichtbij is en ze het telkens opnieuw afspeelt in haar gedachten. Ook voor ons is de impact voelbaar: mevrouw O vertelt het zo levendig en verhalend, dat we het even met haar mee beleven.
Koor Duniya
De muziek die mevrouw O hoorde, bleek afkomstig te zijn van Musicaz, een collectief van Utrechtse muzikanten die op AZC’s samenkomen om daar samen, en met hun bewoners, muziek te maken.
Vanuit dit collectief ontstond enkele jaren later Koor Duniya, in 2021 opgericht door Loes van Hapert. De liederen die het koor zingt komen uit verschillende landen en culturen. Ze worden ingebracht door de leden zelf en samen bewerkt, zodat ieders achtergrond hoorbaar blijft.
In 2023 wordt mevrouw O door Van Hapert benaderd of ze zich zou willen aansluiten bij Koor Duniya. In het begin twijfelt ze. Opnieuw naar AZC’s gaan roept herinneringen op die ze juist achter zich probeert te laten; ze is bang dat oude angsten en trauma’s terugkomen. Toch besluit ze te gaan. Omdat, zoals ze zelf zegt, “als je het écht wil, het ook het vechten waard is.”
Accepteer de 'social' cookies voor deze 'youtube'-embed.
cookie-instellingen aanpassen
Dit nummer heeft mevrouw O meerdere keren gezongen met Rian Evers en is voor haar van speciale waarde.
In het AZC is pijn vaak iets eenzaams. Iedereen draagt diens eigen verhaal, maar zelden wordt het gedeeld; wie huilt, doet dat meestal alleen. Muziek biedt dan een uitweg: een non-verbale taal voor emoties die moeilijk onder woorden te brengen zijn. Samen zingen, samen muziek maken, en soms ook samen huilen. Tijdens de repetities zijn de verbinding, de saamhorigheid en de rauwe emoties voelbaar in de hele ruimte.
Wanneer mevrouw O over Koor Duniya vertelt, verzacht haar gezicht. Er verschijnt bij haar een vredige warmte en dankbaarheid die alleszeggend is. Duniya is meer dan een koor: het is een gemeenschap waarin leden voor elkaar klaarstaan, op grote en kleine momenten. Het biedt geborgenheid en het besef dat je erbij hoort; tegelijkertijd biedt het een oefenplaats waar sociale rollen en macht subtiel verschuiven. Mevrouw O heeft het koor zien groeien tot wat het nu is en ondersteunt inmiddels zelf nieuwe leden.
Vrijer dan ooit
Er zijn veel vrouwen die hun stem nog niet ontdekt hebben, of nog niet hebben durven laten horen. Mevrouw O vertelt ons: “Het is net als leren fietsen; veel vrouwen durven dat niet, er zitten nog allemaal regels en gebruiken in je lichaam vanuit de ‘eigen cultuur’ die hen afremmen. Als we vrouwen eerst laten ervaren dat het mogelijk is om te zingen zonder mannelijke blik of oordeel, dan is de eerste stap gezet.” Musicaz geeft hierbij de ruimte aan iets wat er al was, maar geen plek had gekregen. Nu kan mevrouw O niet meer zonder: “Ik móet gaan”, zegt ze, lachend. “Zo laad ik op.” Muziek is niet slechts ontsnapping, het is een manier om actief in het leven te staan.
Hoewel mevrouw O inmiddels een vorm van geborgenheid heeft gevonden, is volledige vrijheid er nog altijd niet. Haar deelname aan Koor Duniya is dan ook niet zonder risico’s. En toch: ze voelt zich vrijer dan ooit.
Onze theepot is leeg. Buiten is het donker en grauw, maar hier binnen voelen we ons warm, geïnspireerd en verhelderd door de openheid van mevrouw O en de kracht die door haar woorden heen klinkt.