"Een machine is een heel kwetsbaar ding"

Jullie nieuwe voorstelling WAAN tourt momenteel in binnen- en buitenland. Hoe verhoudt deze voorstelling zich tot de vorige voorstellingen die jullie maakten?
Job: "Daar is ten eerste inhoudelijk iets over te zeggen. Vijf jaar hiervoor bedachten we de voorstelling BRAS en we wilden dat die over het interbellum ging, de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Centraal stond het idee van het kruitvat, in deze periode kon immers opnieuw een Wereldoorlog ontstaan. Waaróm lag die op de loer?"

Tomas: "En daar zitten veel parallellen met onze huidige tijd in. Terwijl Oekraïne nog niet eens binnengevallen was, toen we BRAS bedachten. We hadden echt iets te melden in die voorstelling, meer dan we in eerdere voorstellingen deden, we maakten ons zo kwaad. En dat is allemaal zo actueel geworden in de jaren die volgden. Laatst speelden we BRAS in Tsjechië, met zijn rechtse regering, en daar resoneerde het gigantisch bij het publiek. Job: "Het was voor ons daarnaast, qua stijl, meer dan eerdere voorstellingen de ingang naar een soort ‘dada’, we gingen eroverhéén om het belachelijk te kunnen maken. Maar na BRAS dachten we wel, hoe moeten we opnieuw een voorstelling over deze tijd maken? Dat kan bijna niet. De ene dag is het nieuws nog absurder dan de andere. Misschien moeten we maar stoppen."

Hoe kom je daaruit, uit zo’n crisis?
Tomas: "We besloten dát het uitgangspunt te laten zijn van de nieuwe voorstelling, die totale absurditeit en onberekenbaarheid." Job: Dat je over je woorden struikelt, geen zin afmaakt. Laatst zei een oudere vrouw in Alkmaar na afloop: ‘dank jullie wel, ik kan er weer een jaar tegen. Met BRAS hadden jullie wat te vertellen en nu met WAAN, ja… wat móet je ook zeggen?’ Dus zij had precies de kern eruitgehaald!"

Pikken de meeste bezoekers dat engagement eruit?
Job, lachend: "Niet iedereen, maar wel veel mensen. Sommigen blijven bij ‘oh, BOT is aan het kamperen’". Tomas: "Wat ik heel leuk vind is de groep die niet vaak het theater bezoekt, ons ziet en dan naar ons toekomt om te zeggen ‘ik vond het heel leuk, maar ik begreep er niets van’. Dat is juist goed! Ik kan dan alleen maar antwoorden dat ikzelf ook niet helemaal begrijp wat we doen. Toen WAAN af was, dachten we ‘het zal wel af zijn’, we vertrouwden de regisseur (Jef van Gestel) en elkaar."

"Tuurlijk, we wisten dat de beelden klopten en de muziek, maar waar het publiek in het hoofd mee wegloopt, dat was dit keer moeilijker te duiden dan anders. Job: Wat ik het leukste vind is dat het ontregelt. Tijdens onze samenwerking met mimetheatergroep BAMBIE, een eerdere voorstelling, wisten we ook niet precies wat we deden. Maar we hadden lol! Dat ging uiteindelijk ook over de tot mislukken gedoemde poging om iets duidelijk te krijgen. Ik vind dat het allerleukste, als mensen ontregeld zijn en niet alles kunnen benoemen. Dan vind ik het een geslaagde voorstelling."

Ik spreek nu natuurlijk wel met heren die weten dat WAAN is geland, dat de boodschap is aangekomen… maar er moet toch wel een worsteling aan vooraf zijn gegaan?
Tomas: "Ja, het maken van een voorstelling is een afgrijselijk proces soms. Je weet ook bij elke voorstelling dat er een moment gaat komen dat het echt niet meer leuk is. Dat was nu ook aan de hand, we hebben lang geïmproviseerd, misschien wel te lang. Er moeten dan nog zoveel dingen gebeuren, er is te weinig tijd, dus op een bepaald moment gaan dat alle andere afspraken uit de agenda’s en is het alleen nog maar BOT."

En hoe hou je de dynamiek dan goed onderling?
Job: "Je kent elkaar, ook elkaars valkuilen. Dus je laat elkaar soms met rust op tactische momenten." Tomas: "En je hebt ook juist wat aan elkaar. Ik kan soms volledig het vertrouwen kwijt zijn in een voorstelling en dan is er altijd iemand die zegt ‘maar het wordt hartstikke goed!’. De regisseur heeft echt een paar keer moeten zeggen ‘vertrouw op mij!’. (Ze lachen) Het is heel stom, we doen dit al zo lang en toch voel je de druk dat er wel wat moet staan. "Job: "Als groep ben je gewoon zo goed als je laatste voorstelling, zo werkt dat. En bij ons hangt het succes ook af van of het technisch werkt. Of de caravan wel draait, bijvoorbeeld, dat was spannend."

Want die stopte af en toe gewoon met functioneren?
Job: "Ik denk dat Doan wel drie versies heeft gemaakt, hij heeft zich echt het snot voor de ogen gewerkt om het voor elkaar te krijgen. Eerst deed de caravan het en toen ineens niet meer. Toen heeft hij alles uit elkaar gehaald en weer in elkaar gezet, echt nippertjeswerk. De dingen die we doen zijn technisch ingewikkeld, maar als je het niveau wilt halen dat we willen halen, moet het wel functioneren." Tomas: "De laatste weken voordat we gaan spelen zijn we zo’n 70 à 80 uur aan het werk. We worden steeds vermoeider en het wordt ook steeds spannender. " Job: "En dán moet je nog spelen! We waren doodop." (Ze lachen). Tomas: "Maar we zeuren niet, hoor, dit is het leukste werk dat er is! "

© René den Engelsman

Mag ik daar meer over weten?
Job: "Ik heb serieus nog nooit het gevoel gehad dat ik heb gewerkt. Terwijl we hard werken. Het is uniek dat je met zijn vijven, met Linde erbij, een groep hebt die zoveel synergie heeft. We zijn allemaal specialist op eigen gebied, dus we hebben elkaar nodig. We houden het al lang vol samen en het is ook nog gezellig." Tomas: "En we hadden het vanaf het begin redelijk duidelijk wat we wilden maken, wat BOT moest zijn. Dat is ook fijn. Want als je subsidies aanvraagt is het soms verleidelijk om te schrijven naar de subsidie en dingen te maken die goed liggen. Maar wij bleven altijd goed bij onze grondideeën, onze ‘dogma’s’."

Kun je er een paar noemen?
Tomas: "We zijn natuurlijk ontstaan uit de band BEU en hadden als idee voor BOT om middels theater en muziek de oorsprong van geluid zichtbaar te maken. Daarnaast vinden we het belangrijk om niet ‘toneel te spelen’, zoals mensen dat vaak kennen, maar om al onze handelingen functioneel te houden — alle handelingen staan in dienst van het gaande houden van de muziek. Dus hoewel we een theatergroep zijn, blijft de (muzikale) compositie centraal staan."

Jullie krijgen meerjarige subsidie vanuit gemeente Arnhem. Hoe werkt dat? Is dat voor de komende tijd gegarandeerd?
Tomas: "We hoorden twee jaar geleden dat onze meerjarige subsidie vanuit het Rijk, het Fonds Podiumkunsten, stopte. Dat ging om een groot bedrag, dus dat is een existentieel probleem voor theatergroepen zoals de onze." Job: "Zo’n ruimte als dit kun je dan niet meer huren, je hebt geen plek meer voor containers, geen zakelijk leiding meer om je voorstellingen te verkopen. Met een projectsubsidie alleen zou je te weinig continuïteit hebben." Tomas: "Met ons ging het supergoed, BRAS was net af, het nieuws viel rauw op ons dak. Gelukkig sprong gemeente Arnhem toen voor ons (en andere theatergroepen in de stad in dezelfde situatie) in de bres. Arnhem wilde ons voor vier jaar ondersteunen, niet voor het volledige bedrag dat we kregen vanuit Fonds Podiumkunsten, maar daardoor konden we wel voortbestaan. Over twee jaar loopt die termijn af en dan ontstaat er dus weer een afgrond om overheen te stappen of in te vallen."

© René den Engelsman

Heeft de gemeente in dit geval inhoudelijk iets te zeggen over jullie voorstellingen en activiteiten?
Job: "Nee, bij Fonds Podiumkunsten moest je veel verantwoorden." Tomas: Je diende een soort bedrijfsplan in, dit willen we maken en hierom zijn we de komende jaren relevant." Job: "Maar vanuit Arnhem is er gewoon vertrouwen in wat we doen. Zo fijn. Sterker nog, we kregen de wind mee toen we naar de Jacobiberg in Arnhem-Zuid verhuisden. Toen zeiden ze ‘daar staat een gymzaal leeg. Willen jullie daar geen theaterzaal van maken?’"

Ook omdat Arnhem-Zuid meer op de kaart gezet moet worden…
Job: "Precies. Dus dat doen we nu samen met Collectief ABSOLUUT. en het heet Zaal Op Zuid. Het is een plek waar jonge makers kunnen experimenteren. We geven trouwens ook elk jaar les aan Muziektheater van ArtEZ. Dus we hebben juist het gevoel veel mogelijkheden te hebben nu. Tomas: Ja, je wordt veel wendbaarder als je op deze manier financieel wordt ondersteund."

Maar, terug naar de toekomst van jullie voorstellingen, als jullie na BRAS voelden ‘wat moeten we nu?’ en de centrale vraag bij WAAN is ‘wat kan je nog zeggen?’, welke kant gaat het dan nu op?
Tomas: "We zijn heel kritisch op onszelf. Als iets voelt als een herhaling van zetten…" Job: "…dan doen we het niet." Tomas: "Dus er blijft altijd een honger naar vernieuwing. Naast onze tourvoorstellingen hebben we natuurlijk ook locatievoorstellingen, Het Geluid Van. Daarvan hebben we er al 18 gedaan ofzo. Als we weer een nieuwe toffe locatie vinden, komt er zeker een nieuwe aan. Dat is voor ons een speeltuin om de meest idiote dingen te voorschijn te trekken, het hoeft toch niet op tour." Job: "Pas als we écht niets nieuws meer kunnen verzinnen, dan houdt het op. Daar waren we bij WAAN even bang voor, maar er komen juist nu weer allemaal nieuwe ideeën bovendrijven."

© René den Engelsman

Welke richting gaan jullie dan op vanaf hier?
Job: "WAAN is echt een kantelpunt, het opent een nieuw universum van mogelijkheden. De vrijheid die absurdisme geeft, die is enorm en smaakt naar meer. Absurdisme is ook iets heel universeels, iets beeldends, het is niet aan taal gebonden. Met BRAS en tijdens ons samenwerkingsproject met BAMBIE gingen we al de ‘dada’-richting op en ook in WAAN zit dat aspect heel duidelijk. Dus de kans bestaat dat het vanaf nu alleen nog maar absurder wordt. We hadden natuurlijk een idee van wat we waren, maar we gingen gewoon spélen." Tomas: "Als kinderen. Of bedoelde je dat niet?" Job: "Ja, dat bedoelde ik."

Over spelen gesproken, op welke manier spelen jullie met mannelijkheid, met gender, of met identiteit?
Tomas: "Onze studenten vragen altijd waarom we kilts dragen. Daar zit iets van autoriteit in — zo’n Schotse kilt is een stevig ding — maar ook iets kwetsbaars, iets feminiens. Je stapt als man even uit een soort vanzelfsprekende autoriteit, met zo’n ‘rok’. Je wordt even anders, kwetsbaarder, maar als je er eenmaal aan gewend bent, valt dat ook wel weer mee. Nu vind ik spelen in een broek juist even wennen." Job: "Het komt weleens voor dat studenten ons wat intimiderend vinden, omdat we vier mannen zijn. Voor ons is dat er niet, wij zijn juist hele… ja, zachtaardige, kwetsbare mannen. Maar het is wel iets waarover we zijn gaan nadenken sinds we lesgeven. Studenten houden ons een spiegel voor, je wordt je bewuster van de tijd waar je in leeft. Het gaat er op academies minder autoritair aan toe deze dagen."

Mooi dat de studenten dingen durven bevragen.. maar kan ook doorschieten, misschien…
Tomas: "Ja, studenten komen wel bij ons om kennis op te doen over onze werkwijze. Je kunt niet ontkennen dat een eerstejaars student nog niet helemaal weet hoe de theaterwereld in elkaar zit. En wij weten ook niet alles, maar wel wat beter hoe het werkt. Dus je zou het autoritair kunnen noemen dat we graag onze kennis en ervaring overdragen, maar zo voelt het niet. Bovendien zijn compassie en kwetsbaarheid best belangrijke thema’s in onze voorstellingen. Een machine is een heel kwetsbaar ding, kijk maar naar het voorbeeld van de draaiende caravan. En het risico van falen is essentieel aan onze voorstellingen, live muziek maken zoals wij doen, dat kan helemaal misgaan en juist dat risico zoeken we op en durven we aan te gaan. Job: We voelen ons niet een puur stoere groep. Voor ons gaat BOT eigenlijk over vier spelende kinderen op het podium en dat gaat vóór man of vrouw."

© René den Engelsman

Wat zit er voor WAAN nu aan te komen? Jullie spelen 21 en 22 augustus in De Pinkenberg in Velp. En daarna?
Tomas: "Linde weet dat precies, maar na Velp spelen we in ieder geval nog in Heerlen op Cultura Nova. WAAN is wel een voorstelling die een paar jaar meegaat. Af en toe spelen we nog BRAS tussendoor en Ramkoers spelen we vooral in het buitenland. Ik ben benieuwd wat WAAN in het buitenland gaat doen!" Job: "We hopen ook komend jaar weer op Oerol te staan en we willen een nieuwe Het Geluid Van maken. En we hopen in 2027 aan een nieuwe tourvoorstelling te beginnen."

"Er komt weer een installatie voor Maanlanders, een jeugdtheatergroep, in samenwerking met Phion. Verder mogen mensen best weten dat we af en toe commerciële klussen doen. We redden het niet met geld van gemeente Arnhem alleen en door die klussen ernaast hebben we twee goede jaren kunnen draaien." Tomas: "Bovendien zitten we eraan te denken — omdat we een mooie fanbase hebben nu — om Vrienden van BOT op te richten. Dus… Mocht je op de hoogte willen blijven van BOT, dan kun je je abonneren op de Nieuwsbrief, via www.wijzijnbot.nl,en er zijn nog kaartjes te koop voor de voorstellingen op 21 en 22 augustus in De Pinkenberg in Velp."